Beiden staan in de weg van een gezonde, onafhankelijke publieke sector – tenzij ze op de juiste manier worden ingezet!

Onzorgvuldig uitbesteden van overheidstaken leidt tot afname van kennis en competenties binnen overheidsorganisaties, en heeft negatieve impact op de kwaliteit van onze democratie. Of dat nou is aan externe adviesbureaus, of aan AI-systemen. Moeten we dan AI in de publieke sector verbieden, en The Green Land samen met de hele advies-sector opdoeken? Wij denken van niet, mits daarbij door alle betrokkenen wordt gestuurd op een gezonde, onafhankelijke overheid en het versterken van de democratie.

De huidige macht en invloed van consultancybedrijven op de publieke sector heeft onze overheid afhankelijk gemaakt, en holt onze democratie uit

Cabaretgroep De Verleiders is afgelopen half jaar met hun 10e editie van ‘Bureau Buitenschot’ langs de Nederlandse theaters gereisd. Het format van de show is altijd het aan de kaak stellen van een ongemakkelijk, actueel maatschappelijk thema: de vastgoedfraude, de gezondheidszorg, of de impact van algoritmes. Maar in hun nieuwste voorstelling storten ze zich op een fenomeen dat in al hun vorige thema’s een – naar eigen zeggen – “dubieuze” rol speelde: de consultancy-sector.

In een interview op de radio licht de tekstschrijver van De Verleiders (Tom de Ket) toe waarom ze hun pijlen (terecht!) op de consultancy hebben gericht: er is een wildgroei aan consultancybureaus die in toenemende mate input en sturing leveren over beleid, mensen, en strategie en daarmee groot (belasting)geld verdienen, terwijl de vaardigheden, kennis en bekwaamheid van overheden en bestuurders steeds verder afnemen en waardoor zij steeds afhankelijker worden van de adviessector. Bovendien worden daardoor private partijen in toenemende mate bepalender voor hoe de samenleving wordt bestuurd en vormgegeven, een dubieuze machtsverschuiving waardoor ook de kwaliteit van de democratie in Nederland verslechtert.

Consultancy is een heet hangijzer: superster-econoom Mariana Mazzucato wijdde er haar laatste boek The Big Con aan, met een ondertitel die de situatie pijnlijk treffend beschrijft: “Hoe de advies-industrie onze bedrijven verzwakt, onze overheid infantiliseert, en onze economie krom trekt.” En VPRO Tegenlicht koos om na 24 jaar haar állerlaatste TV-aflevering ooit aan dit thema te besteden (‘De consultant regeert’, dd. 11 mei). De pijnlijke vraag die de redactie terecht stelt is: kun je het consultants kwalijk nemen dat zij de overheid afhankelijk hebben gemaakt van hun diensten? En moet de overheid zelf weer de regie in handen nemen bij de grote opgaven van deze tijd? Het antwoord is natuurlijk: “ja”. De echte vraag is: hoe dan? .

Lessen uit de AI ethiek: onzorgvuldig of onverantwoord uitbesteden van overheidstaken – of dat nou aan externe consultants is, of aan AI – leidt tot verlies van kennis, competenties en verbinding met de mens

Afgelopen maart waren we met een aantal collega’s bij de jaarlijkse PKM Summit, een heerlijk 2 dagen lang “geeken” over persoonlijk kennismanagement. Ook daar was het thema AI de programmering binnen gedrongen. Tijdens een sessie van geestverwant Marieke van Vliet vroeg zij zich af of wij als mensen nog wel genoeg “in the loop” zijn (grip/begrip hebben) op de manier waarop AI onze vaardigheden, competenties en kennis in rap tempo verandert. Luisterend naar haar betoog viel er een groot kwartje: het uitbesteden van taken—of dat nou is aan AI of aan externe consultants—kan leiden tot een afname van menselijke kennis en vermogens, een groeiende afhankelijkheid (van technologie of van commerciële adviesbureaus), en het functioneren van onze democratie.

Want net als in de afgelopen jaren, waarin overheidstaken zijn uitbesteed aan externe adviesbureaus, wordt overal in de publieke sector in hoog tempo de inzet van AI omarmd bij de uitvoering van haar taken. En net als de zorgwekkende mate van invloed op de overheid die consultancybedrijven hebben verworven voor zichzelf, leidt de toenemende inzet van AI tot enorme afhankelijkheid van de producten en expertise van (big) tech bedrijven, en tot verlies van kennis en competenties binnen de publieke sector. In het verlengde daarvan: beide vormen een groot risico voor onze democratie en rechtstaat. 

Technologische ontwikkelingen en maatschappelijke veranderingen hebben altijd invloed op onze vaardigheden, en dat is niet per definitie slecht. Wat wel slecht is, is deze veranderingen te adopteren of toe te passen zonder kritisch te reflecteren op de directe en indirecte effecten daarvan op collega, mens en maatschappij. Hoe verhoudt zich het uitbesteden van taken tot onze menselijke waarden of vermogens? En welke moeten daarbij worden gerespecteerd, beschermd of gecultiveerd? Welke competenties en kennis heb je als publieke organisatie nodig of moet je koesteren om een gezonde, sterke overheid te blijven? Wat betekent de inzet van een AI-systeem of van een extern adviestraject in het licht van die vragen?

Zowel de consultancy als AI zijn instrumenten die jou deels of zelfs volledig autonoom kunnen vertellen wat je zou moeten doen. Prettig, maar de vraag is of dat uiteindelijk leidt tot een betere samenleving en een sterkere democratie (en ja: stellen is beantwoorden, in dit geval). Het is de rol van de overheid om de belangen van de samenleving te dienen. Maar om deze belangen goed te begrijpen, moet je sterk in verbinding staan met mens en maatschappij. Het uitbesteden van overheidstaken kan dramatische gevolgen hebben voor die relatie tussen burger en overheid, waarbij menselijkheid, respect, en begrip verloren gaan (denk aan het Toeslagenschandaal). Nota bene grootaandeelhouder van OpenAI (Microsoft) zelf waarschuwt dat kritisch nadenken minder goed blijkt te gaan wanneer mensen meer op AI gaan vertrouwen. En kritisch nadenken is nou net het soort vaardigheid dat essentieel is voor de mensen die iedere dag onze samenleving besturen en inrichten. Ook de Sociaal Economische Raad (22-05-2025) waarschuwt met ons mee: “AI kan ontwrichtend zijn. Overheid, neem de regie!”.

Consultants en publieke professionals: stuur in je werk niet primair op commerciële belangen en efficiëntie, maar op het versterken van mens en maatschappij

Is het uitbesteden van publieke taken aan consultants of aan AI-systemen in de publieke sector dan zonder meer een kwalijke zaak? En is deze hele tekst überhaupt niet een beetje vreemd komend vanuit The Green Land, gezien het feit dat wij zelf een commercieel bureau zijn dat ondersteuning biedt aan de publieke sector rond de inzet van data en AI? Goed punt; wij voelden ons in eerste instantie ook flink aangesproken door de kritiek. Maar na wat langer te hebben nagedacht zijn wij ervan overtuigd dat consultancy en AI niet inherent goed of slecht zijn; het gaat om de manier waarop deze instrumenten worden ingezet. En de overheid heeft daarbij samen met de consultant (en ook met de ontwikkelaars van AI – maar dat is voor een ander artikel) een gedeelde verantwoordelijkheid om het goede te doen.

Consultants in de publieke sector, neem je verantwoordelijkheid als mens en zorg dat je je werk doet op een manier waardoor je klanten niet afhankelijk van je worden, maar richt je juist op het vergroten van hun competenties en kennis en werk aan een sterkere, zelfredzame overheid. Laat je in je werk leiden door wat op de lange termijn voor de publieke sector zélf (en als gevolg dus ook voor de maatschappij) beter is. Dat vereist een andere aanpak in adviestrajecten: minder vluchtig en aan de oppervlakte, maar met diepere aandacht, wortels en inzichten, en waarbij je stuurt op maatschappelijke waarde (en niet op commerciële). Niet een peperdure assessment doen met een lijst algemene (en dus lastig uitvoerbare) verbeterpunten als resultaat zodat een vervolgtraject noodzakelijk is, maar persoonlijk maatwerk doen gericht op menselijke ontwikkeling en groei. Niet een rapport schrijven waarvan de conclusies van tevoren al waren uitgedacht, maar juist je verantwoordelijkheid nemen om als mens kritisch te reflecteren of het vraagstuk binnen de context van de samenleving als geheel wel wenselijk is. Je opdrachtgever(s) constructief tegen durven te spreken, in plaats van het voorkomen van wrijving met het oog op de volgende opdracht.

En publieke professionals, jullie zijn geen makke schapen zonder verstand van zaken. We zien in ons werk overal dat het binnen de publieke sector barst van het talent, kennis en ambitie. Stap daarom niet te snel met die kostbare belastingcenten richting dure externe bureaus, uit onzekerheid over je eigen vermogens, of—in de ergste gevallen—om zo je verantwoordelijkheid richting de samenleving te ontlopen.

En zo ook: zet niet blind in op de hype rond AI en op beloftes van efficiency en automatisering, maar durf kritisch te blijven nadenken over wat de gevolgen zijn voor je eigen competenties en vaardigheden, en wat de consequenties zijn voor mens en samenleving. Soms is de conclusie dat AI geen waardevolle oplossing is. Uiteraard kom je voor complexe uitdagingen te staan waar je echt de ondersteuning van externe deskundigheid voor nodig hebt. En natuurlijk kan AI in sommige situaties grote meerwaarde opleveren. Maar ga in eerste instantie altijd uit van de kracht van je eigen mensen om creatief problemen op te kunnen lossen en inzichten te kunnen genereren. Geef collega’s de nodige tijd, middelen en ondersteuning om ze te laten floreren. Investeer op een duurzame manier in je eigen menselijke kapitaal.

Hoogste doel is een gezonde, onafhankelijke overheid, het dienen van mens en maatschappij, en het versterken van democratie

Of het nou gaat om de ondersteuning van een consultant of van een AI systeem, uiteindelijk is het voor de maatschappij het beste als onze publieke sector sterk en gezond genoeg is om zelf haar eigen boontjes te doppen. Het beste resultaat dat wij ons voor kunnen stellen is dat de overheid de inzet van data en AI bij de uitvoering van maatschappelijke taken consistent en autonoom op een verantwoorde manier doet, en dat ons advieswerk dus overbodig is. Is dat de vanuit zakelijk oogpunt de beste strategie? Misschien niet, maar de commerciële belangen van een willekeurig bedrijf zouden altijd ondergeschikt moeten zijn aan die van mens en maatschappij. En bovendien: er moet echt nog flink wat werk verzet worden om daar te komen. Tot onze missie voltooid is en wij overbodig zijn geworden staan we daarvoor klaar.

Geschreven door:

Mike Lensink

Mike heeft een PhD gedaan waarin hij keek naar de ethische utidagingen rond stamcelonderzoek. Hij houdt zich bezig met verantwoord gebruik van data en algoritmes.

Deel dit!

Constructieve reflectie toe te voegen? Dat lezen we graag!